پرزیدنت¹، داستان گریختن دیکتاتوری سرنگونشده را پس از انقلاب روایت میکند.
در جریان این فرار، او جامعهای که بر آن حکومت کرده و ظلمهایی که روا داشته را از نزدیک لمس میکند.
در اواخر فیلم، وقتی مرد دستگیر میشود و مردم خشمگین و خونین دل هر کدام مجازاتی برای او تعیین میکنند، زندانی سیاسی تا حد مرگ شکنجه شدهای فریاد میزند: « شماها سربازهای این مرد بودید. بدون شما سربازها، اون چطوری میتونست مردم رو بکشه؟… شماها از کدوم آزادی حرف میزنید؟»
با شنیدن این جملات به معنی سرباز در نظامهای توتالیتر فکر کردم. چطور میشود در نظام توتالیتر زندگی کرد ولی با آن همراه و همدست نشد؟؟
سراغ کتاب قدرت بیقدرتان² رفتم:
۱- اگر زیستن در چنبرهی دروغ ستون اصلی نظام باشد، پس جای شگفتی ندارد که مهمترین تهدید برای آن زیستن در دایرهی حقیقت و واقعیت باشد. برای همین است که بیش از هر چیز دیگری سرکوب میشود.
۲ـ اپوزیسیون شامل هر گونه تلاشی برای زیستن در دایرهی حقیقت میشود. از امنتاع سبزیفروش برای چسباندن شعار نوشته پشت شیشهی مغازهاش گرفته تا سرودن آزادانهی یک شعر. به عبارت دیگر، هر چیزی که اهداف اصیل زندگی را فراتر از مرزهایی میبرد که اهداف نظام مقرر کرده است.
۳- (مواجههی اپوزیسیون با نهاد قدرت ) در سطح کاملا متفاوتی رخ میدهد: یعنی در سطح آگاهی و وجدان انسانی، سطح زیستی و وجودی. دامنهی واقعی این قدرت را نمیتوان برحسب تعداد پیروان، رای دهندگان، یا سربازان اندازه گرفت، چون این قدرت در لابهلای ستون پنجمی پخش شده است که همان آگاهی اجتماعیست.
۴- نظام پساتوتالیتر بر مواجههی تاریکی میان دیکتاتوری و نظام مصرفی استوار شده است. آیا راستش این نیست که این همه تن دادن به زندگی در میان دروغ و گسترش آسان اتوتوتالیتهی اجتماعی، بیربط با بیمیلی افراد مصرفگرا برای چشمپوشی از برخی منافع مادیشان در جهت صداقت معنوی و اخلاقی نیست؟ یا با میلشان به کنار گذاشتن ارزشهای والاتر در مقابل وسوسههای مبتذل تمدن مدرن؟ یا ضعفشان در برابر جاذبههای بیخیالی عمومی؟
۵ـ چنین نظامی وابستهی دل بریدن اشخاص از اخلاق است. به آن دامن میزند و در واقع آن را به کل جامعه فرا میافکند.
۶ـ نقطهی شروع کار برای متحول کردن مقام و منزلت یک ملت، دگرگون کردن خود انسانهاست…
۷ـ انجام دادنِ صحیحِ کوچکترین کار، نقد غیرمستقیمی بر سیاستهای بد است.
¹فیلمی در ژانر درام به کارگردانی محسن مخملباف
² کتاب قدرت بیقدرتان از واتسلاف هاول